İnsanların ‘kendini inşa’ süreci olarak adlandırılan “çocukluk” yetişkinlikte psikolojik ve fiziksel anlamda başarılı olmanın anahtarıdır diyebiliriz. İnsanların fiziksel gelişimlerinin yanı sıra birey olgusunun, cinsiyetlerin ve toplumsal rollerin öğrenildiği bu yaşlarda, çocuklarımızın içinden geçtikleri süreç hakkında bilgi sahibi olmanın ve onlara doğru yaklaşmanın çok önemli olduğunu düşünüyoruz. Bu sebeple, çocukların gelişim evrelerinde, ebeveynler, eğitmenler ya da büyük kardeşler olarak onlar için yapabileceklerimizi açıklamaya çalıştık.

Çocuk Gelişimi Evreleri

Doğumdan itibaren hızlı bir gelişim sürecinin içinde olan bebeklerin 2. yaşlarını tamamlamalarıyla birlikte, bebeklikten çıkarak çocuk olarak kabul edildiğini söyleyebiliriz. Çocukluk dönemi ise ilk çocukluk ve son (ikinci) çocukluk dönemi olarak ikiye bölünebilir. Peki, çocukların gelişim evlerinin özellikleri neler olarak bilinmektedir ve biz çocuklarımızın sağlıklı gelişimi için neler yapabiliriz?

İlk Çocukluk Dönemi (3- 6 Yaş) Özellikleri

Oyun dönemi olarak da bilinen 3-6 yaş evresi, çocukların dünyayı ve kendilerini keşfetme süreci diyebiliriz.
• 3 yaş çocukların cinsiyetlerini keşfetme çağı olarak düşünülebilir. Gözlem konusunda biz yetişkinlerden daha dikkatli olan çocuklar bu dönemde, kendi cinsiyetlerinin yanı sıra toplumsal cinsiyet rollerini de kavramaya başlayabilirler. Yetişkinlerin söylemleri, izledikleri ya da dinledikleri içerikler, bu inşada büyük rol oynayabilir.

Toplumsal cinsiyet rollerinin olumsuzluklarından çocukları korumak için, onları cinsiyet bazlı normlardan uzak tutmak ve daha özgür bir cinsiyet algısına yöneltmek sağlıklı olabilir. Bu sebeple, izledikleri ve dinledikleri içerikleri özenle seçmek gerekebilir. Örneğin, kız çocuğun annesine yardım ettiği ve erkek çocuğun babası ile televizyon izlediği bir çocuk kitabını okumak yerine her iki cinsiyetten bireylerin de eşit iş bölümü ve rollere sahip olduğu kitaplara yönelmeniz, küçük bir değişim gibi gözükse de çocuğunuzun daha özgür ve kendiyle barışık bir yetişkin olmasında önemli olabilir. Ayrıca, kız ve erkek çocuklarına oyuncak alırken, cinsiyetlerinden bağımsız olarak gelişimlerini destekleyecek oyuncakları seçmeniz önemli olabilir. 3-6 yaş oyuncak seçimi hakkında daha fazla bilgi almak için, Çocuk Gelişiminde Oyuncak Seçimi Nasıl Olmalıdır? yazımıza da göz atabilirsiniz.

• İlk çocukluk dönemi, yalnızca cinsiyet keşfi için değil güzellik algısının oluşması için de önemli bir evre diyebiliriz. Bu dönemde çocuklar, oynadıkları bebekler ve yetişkinlerin söylemleri yoluyla güzellik olgusunu kavramaya başlarlar.
Çocukların güzellik algısının ana akım ve gerçekçi olmayan figürler üzerinden oluşması, gelecekte kendiyle barışık olmayan, öz güvensiz ve mutsuz bireyler olmalarına sebep olabilir. Bu sorunları engellemek için, farklı boyut ve renklerdeki oyuncak bebekler alabilirsiniz. Bol makyajlı, çok zayıf ya da kaslı oyuncak bebeklerle oynamak yerine, farklı renk ve bedenlerdeki oyuncaklarla oynayan çocuğunuz, kendi bedenlerini de olduğu gibi kabullenmekte ve sevmekte zorlanmayabilir.

• 3. yaştan itibaren çocuğunuzun dil yeteneklerinin de çok hızlı geliştiğini ve daha uzun cümleler kurmaya başladığını gözlemleyebilirsiniz.
Çocuğunuzun dil becerisini desteklemek için, ona kitap okuyabilir ya da sohbet ederken kısa ve anlaşılır cümleler kurabilirsiniz. Kısa ve anlaşılır cümleler kurmanız, çocuğunuzun yeni kelimeleri daha kolay anlamasını ve kelime dağarcığına eklemesini sağlayabilir. Kitap okumak ise tonlama, telaffuz ve dramatizasyon yoluyla çocuğunuzun dil yeteneklerinin çok yönlü gelişmesini sağlayabilir.

• İlk çocukluk döneminin diğer isminin oyun dönemi olduğunu yukarıda belirtmiştik; çünkü 3-6 yaşta, çocukların akranlarıyla vakit geçirmekten ve yeni oyunlar oynamaktan çok keyif aldığı kolaylıkla gözlemlenebilir.
Çocuğunuzun sosyal gelişimini desteklemek için, onu eve kapatmak yerine, yaşıtlarıyla oyunlar oynayabileceği fırsatlar yaratabilirsiniz. Akranlarıyla vakit geçiren çocuğunuz, sosyal becerilerini geliştirmenin yanı sıra oyunlar aracılığıyla fiziksel ve zihinsel açıdan da olumlu etkilenebilir. Ayrıca bu sosyal anlar, çocuğunuzu okula hazırlamak için de önemlidir.

• İlk çocukluk döneminde, çocukların kaba motor becerilerinin de hızla geliştiğini söyleyebiliriz.
Çocuğunuzun kaba motor becerilerinin gelişimine katkı sağlamak için, bisiklete binmeyi öğretebilir ya da topla oynamasını sağlayabilirsiniz.

• Çocuklarda vicdan ve erdem olgularının da ilk çocukluk döneminde oluşmaya başladığını söyleyebiliriz. Her ne kadar fark etmemiz zor olsa da gelecekte nasıl bireyler olacaklarını, bu olguların nasıl oluşturulduğu belirleyebilir.
Çocuğunuz hata yaptığında kızmak yerine, onu dinleyebilir ve neden, niçin soruları ile davranışlarını sorgulamasını sağlayabilirsiniz. Davranışlarının nedenlerini ve sonuçlarını sorgulamaya başlayan çocuğunuz, hayatı boyunca bu olumlu alışkanlığı sürdürebilir. Ayrıca, hayvan sevgisini aşılamak için de doğru zaman olabilir.

• Bu dönemde çocuğunuzun çok ben merkezli olduğunu düşünebilirsiniz; ancak, bu yaş grubu için ben merkezcilik karakteristik bir özellik olabilir ve okul çağına geçtiğinde bu özelliği törpülenebilir.

Son Çocukluk Dönemi (7-11 Yaş) Özellikleri

Çocuğunuzun aile çevresinden çıkarak okulda vakit geçirmeye başladığı bu dönemde, çocuğunuzda özellikle sosyal anlamda çok fazla değişiklik olabilir.

• Okul yaşamı ile, birlikte çocuğunuzda ben merkezcilik azalabilir ve olaylara başkalarının bakış açısıyla bakmaya da başlayabilir.

• Eskiden sizi ve diğer aile üyelerini örnek alan, taklit eden çocuğunuz artık öğretmenini model almaya başlayabilir.
Çocuğunuzun öğretmeniyle iletişim halinde olmak, okuldan döndükten sonra çocuğunuza sorular sorarak gününün nasıl geçtiğini öğrenmek hem çocuğunuzun gelişimini gözlemleyebilmek hem de örnek aldığı davranışları fark edebilmek için önemli olabilir.

• Son çocukluk döneminde, çocuğunuzun fiziksel gelişimi de son hızla devam edebilir. Artık daha kuvvetli ve denge sağlamakta daha başarılı olduğunu gözlemleyebilirsiniz.
Çocuğunuzun fiziksel gelişimini desteklemek için, bisiklete binmeyi öğretebilir ya da masa başı etkinlikleri ( kesme, yapıştırma, boyama gibi) el becerilerini geliştirecek etkinlikler yapabilirsiniz. Bu etkinlikler, çocuğunuzun fiziksel gelişimini desteklemenin yanı sıra aranızdaki bağı da güçlendirebilir. Eğer evde çocuğumla hangi etkinlikleri yapabilirim diye düşünüyorsanız Çocuklarla Kaliteli Vakit Geçirme Önerileri yazımıza da göz atabilirsiniz.

• Çocuklar 7-11 yaş arasında, hayatı boyunca ihtiyaç duyacağı okuma- yazma, hesap yapma gibi becerileri edinir. Bu becerilerin de yardımıyla soyut düşünmenin temellerini atabilir.
Çocuğunuzla okuma- yazma çalışmaları yapmak ve ona derslerinde yardımcı olmak, okul başarısının yanı sıra soyut düşünme yeteneğinin hızlı gelişmesi için de önemli olabilir. Ayrıca, derslerini daha iyi anlayan çocuklar, okulda daha özgüvenli olabilirler ve bu tutum, arkadaşlarıyla oyunlarına bile yansıyabilir.

Bu yazımızda, çocuk gelişimi ile ilgili bilinmesi gerekenleri, çocukluk evreleri ve çocukların becerileri üzerinden anlatmaya çalıştık. Eğer çocuğunuzun psikolojik gelişimi hakkında bilgi almak isterseniz, Çocuk Psikolojisi ve Gelişiminde Nelere Dikkat Edilmeli? yazımıza da göz atabilirsiniz.