Ebeveyn olmak getirdiği bütün keyifli anların yanı sıra konuşmalarımızla, davranışlarımızla ve verdiğimiz kararlarla bir bireyi şekillendirme sorumluluğunu da yanında getirir. Bu sebeple sağlıklı ve mutlu çocuklar yetiştirmek için, kullandığımız sözcüklere ve kendimizi ifade etme şeklimize dikkat etmek sandığımızdan daha önemli olabilir. Destekleyici ve olumlu cümleler ile iletişim kurduğumuz çocuğumuz, özgüvenli, girişken ve başarılı bir çocuk olmaya daha yatkınken sürekli olumsuz dönüşler alan, eleştirilen ve otoriter cümlelere maruz kalan çocuklar, ciddi psikolojik sorunlarla karşı karşıya kalabilir. Peki, ebeveynler ve eğitimciler olarak, çocuklarla konuşurken nelere dikkat etmeliyiz ve çocuklarımızın sağlıklı psikolojik gelişimi için hangi cümleleri kurmaktan kaçınmalıyız? Çocuklara söylenmemesi gereken 5 sözü/cümleyi sizlerle paylaşmaya ve alternatiflerini sunmaya çalıştık; daha fazla bilgi için Çocuk Psikolojisi ve Gelişiminde Nelere Dikkat Etmeli yazımıza da göz atmanızı tavsiye ederiz.

·        Çünkü Ben Öyle İstiyorum

Çocuklara söylenmesi en sakıncalı cümlelerden birinin bu olduğunu söyleyebiliriz; çünkü bu cümle, çocuğu sizi bir otorite olarak kabul etmeye zorlamanın yanı sıra kendi düşüncelerini yok sayması ve otoriteye boyun eğmesi gerektiği alt metnini sunabilir. Genellikle çocuklara açıklama yapmanın zor olduğu düşünülerek kurulan bu cümle, çocukla sizin aranızdaki bir iletişim sorunu olmaktan çıkabilir ve çocuğun, ergenlik ve yetişkinlikte de iletişim bozukluğu yaşamasına, hatta özgüven sorunlarına neden olabilir.

“Çünkü ben öyle istiyorum” cümlesi yerine, davranışlarınızın ya da isteklerinizin nedenlerini çocuklarınıza açıklamaya çalışabilir ve sorularını yanıtlamayı deneyebilirsiniz. Örneğin, “Hava kararınca eve gelmeni istiyoruz; çünkü akşam yemeklerini ailece birlikte yemeliyiz. Önce ödevlerini yapmalısın; çünkü oyun oynadıktan sonra dikkatini toplamakta zorlanabilirsin” gibi cümleleri tercih etmeniz hem çocuğunuzun merak ettiklerini özgürce sormasını ve sorgulamasını hem de aranızdaki arkadaşlık bağının güçlenmesini sağlayabilir.

·        Bak Arkadaşın Ne Kadar Uslu/ Çalışkan…

“bak arkadaşın ne kadar uslu. O senin gibi yapıyor mu hiç?” gibi çocuklarınızı başkalarıyla kıyaslayan cümleler kurmak da son derece yanlış olabilir; çünkü bu tarz cümleler çocuğunuzun kendisini yetersiz hissetmesine neden olabilir ve yetersizlik hissi, bir yetişkin için bile oldukça zorlayıcı olabilir. Yetersizlik hissi beraberinde özgüven sorunları, başarısızlık, içe kapanıklık ve motivasyon eksikliği gibi başka olumsuzlukları da getirebilir ve eminiz ki hiçbirimiz, çocuğumuzda bu tarz hasarlar bırakmak istemeyiz.

Çocuklarımız bazen beklentilerimizi karşılamakta zorlansa dahi eleştirel cümleler yerine çözüm odaklı, olumlu cümleler ve pratikler tercih edilebilir. Örneğin, “senin eski sınav notların daha yüksek olurdu, bir dahaki sınava birlikte çalışmak ister misin ya da birlikte yapabiliriz, biraz yardıma ihtiyacın var o kadar” gibi hem desteğinizi esirgemeyen hem de çocuğunuzun başaracağına olan inancınızı gösteren cümleler kurmayı deneyebilirsiniz.

·        Seninle Her Zaman Gurur Duyuyorum

İlk bakışta son derece olumlu bir teşvik ve onay cümlesi olduğunun ve çocuklara zararlı olma sebebinin anlaşılmasının güç olduğunu biliyoruz; ancak, “seninle gurur duyuyorum, hep böyle başarılı ol” gibi yalnızca onay içeren cümleler çocuklar için ağır yüklere dönüşebilir. Sizi çok seven ve üzmek istemeyen çocuğunuz, sizi gururlandırmak için hep başarılı, uslu ya da takdir edilen çocuk olmak zorunda hissedebilir ve bu algının, hayatın gerçekliğinden çok uzak olduğunu söyleyebiliriz. Sonuçta size karşı duyduğu sorumluluğu yerine getiremediğini düşünen çocuğunuz, kendini yetersiz hisseder ve özgüveni zedelenebilir.

Çocuğunuza yalnızca teşvik ya da onay içeren cümleler kurmak yerine, onaylamanızın ve mutlu olmanızın nedenlerini açıklamaya çalışabilirsiniz; böylece çocuğunuz, asıl konunun kendi mutluluğu ya da başarısı olduğunu ve yanlış yaptığında sizi hayal kırıklığına uğratmış olmayacağını anlayabilir. Örneğin, “Seninle gurur duyuyorum; çünkü isteklerin için çaba sarf ediyorsun.” gibi cümleler kurmanız, odak noktasını sizin tatmininizden çıkarıp çocuğunuzun isteklerine çekebilir; sonuçtan öte, sarf edilen emeğin değerini vurgulayabilir ve gelecekte aksi bir sonuç yaşandığında, çocuğunuzun başarısızlık / yetersizlik hissine kapılma ihtimalini azaltabilir.

·        Ödevlerini Yapmazsan Oyun Oynayamazsın

İlk bakışta cümlenin sorunu olumsuzluk eki gibi gelebilir; ancak “ödevlerini yaparsan oyun oynayabilirsin” cümlesi de çocuklara söylenmemesi gereken cümlelerden biri olarak görülebilir. Bu cümleleri kullanmaktan kaçınmamızın ana sebebi, “eğer….” şeklinde kurulan, şart cümlelerinin bir çeşidi olması olabilir. Öncelikle şart cümleleri olumsuzluk eki ile kullanıldığında tehdit anlamı taşıyabilir ve çocuğunuz edinmesi gereken davranışları-düzenli ödev yapmak gibi-tehdit malzemesi olabilecek; zor, uğraştırıcı ya da itici olarak kodlayabilir. Olumsuzluk eki olmadan kullanıldığında ise çocuğun zaten yerine getirmesi gereken bir sorumluluk, bir isteğin ön koşulu gibi algılanabilir. Örneğimiz üzerinden düşünecek olursak, çocuğunuz ödev yapmayı bir sorumluluk olarak görmeyi bırakabilir ve oyun oynamak için yapması gereken bir angarya olarak görebilir.

Bu gibi durumlarda, ‘eğer’ ile başlayan şart cümlelerini kurmak yerine, çocuğunuza istediği eylemleri gerçekleştirmeden önce sorumluluklarını yerine getirmesi gerektiğini söyleyebilir ve nedenlerinizi açıklayabilirsiniz. Bu sayede hem çocuğunuzla daha sağlıklı bir iletişim kurmuş olabilir hem de sorumluluk duygusunun gelişmesine katkı sağlayabilirsiniz.

·        Çok Ayıp

Çocuklarımıza söylemememiz gereken sözcüklerin başında ayıp sözcüğü geliyor olabilir; çünkü ayıp sözcüğü çocuğun, küçük yaştan itibaren normlar oluşturmasına, toplumsal baskıyı üzerinde hissetmesine ya da davranışlarını başkalarına göre şekillendirilmesine neden olabilir. Özellikle, cinsiyeti nedeniyle yapmaması gerektiğini düşündüğünüz davranışları ayıp sözcüğü ile açıklamaya çalışmanız, çocuğunuz için çok sağlıksız olabilir; çünkü çocuklar düşündüğümüzden çok daha hızlı öğrenebilirler ve bir kere ayıp olduğunu söylediğiniz bir davranış, ergenlikte hatta yetişkinlikte dahi çocuğunuzu kısıtlamaya devam edebilir. Öte yandan, terbiye kurallarını öğretirken kullanılan ayıp kelimesi çocuğun, olumsuz davranışlarını. birileri görmüyorken yapabileceğini düşünmesine neden olabilir “kimse görmüyorsa yere çöp atabilirim” gibi.

Çocuklarınıza bir davranışı sergilememesi gerektiğini söylerken, sebebi ‘ayıp’ diyerek geçiştirmek yerine detaylıca açıklamayı ve onu ikna etmeyi deneyebilirsiniz. Unutmamalısınız ki özgüvenli ve mutlu çocuklar yetiştirmenin anahtarı, çocuklarımızı sorgulayan ve özgür bireyler olmaya teşvik etmek olabilir.

Çocuklara karşı sıklıkla sarf edilen ve değiştirilmesi gerektiğini düşündüğümüz sözleri, nedenleri ve olumlu alternatifleri ile açıklamaya çalıştık. Bu çabamız belli başlıklar altında toplanmış olsa dahi genel anlamda ortak bir nokta taşıdığını düşünüyoruz: Her ne olursa olsun, çocuklarımızın fikirlerini ya da isteklerini göz ardı ederek, manipüle etmemeliyiz ki özgür ve mutlu çocuklar yetiştirebilelim.