Dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu (DEHB), dünyadaki çocukların % 5- 7’sinde görülen ve özellikle 3- 4 yaşları arasında fark edilmeye başlanan, yaygın bir davranışsal ve psikolojik farklılık olarak bilinmektedir. Yaygın bir durum olmasına rağmen, konu hakkında çok fazla bilgi eksikliği ve kirliliği olması nedeniyle ebeveynler hareketli çocukları için endişelenebilir ve nasıl hareket etmeleri gerektiğine karar veremeyebilirler. Bu durumun farkında olduğumuz için, Amerikan Psikiyatri Birliği tarafından hazırlanan ve mental ya da psikolojik farklılıkların el kitabı olarak tanımlanan DSM-5’i baz alarak hazırladığımız bu yazıda, dikkat eksikliği ve hiperaktivitenin ne olduğu, belirtileri, alt tipleri gibi merak edilen konuları açıklamaya çalıştık.

Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu (DEHB) nedir?

Dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu, her yaştan insanda görülebilen, genetik kökenli ve nörobiyolojik bir farklılık olarak açıklanmaktadır. Bu farklılığa sahip olan çocuklarda aşırı hareketlilik, odaklanma güçlüğü, çabuk sıkılma gibi durumlar gözlemlenebilir. Yapılan çalışmalara bakılarak, dikkat eksikliği ve hiperaktivitenin her zaman bir arada bulunmak zorunda olmadığı söylenebilir. Bazı çocuklarda yalnızca dikkat eksikliği (DEB) görülürken, bazılarında yalnızca hiperaktivite (hiperaktif impulsif tip) veya ikisi bir arada (kombine tip) bulunabilir. Amerikan Psikiyatri Birliği tarafından belirlenen kriterlere göre, çocuğunuzda belirtilerin 6 ya da daha fazlasının, altı aydan uzun süreli ve mekandan bağımsız olarak seyretmesi, dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğundan şüphelenmenizi gerektirebilir. Mekandan bağımsız olarak seyretmediği durumlarda ise, yani evde belirtileri göstermiyorken okulda aşağıdaki belirtileri gösteriyorsa, dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğundan şüphelenmek yerine, çocuğunuzu gözlemleyerek belirtilere neden olan durumları tespit etmenizi öneririz.

Çocuklarda Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu Belirtileri Nelerdir?

Amerikan Psikiyatri Birliği’nin hazırladığı DSM-5 kriterlerine göre, dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu belirtileri üç temel başlık altında incelenebilir.
• Aşırı hareketlilik
• Dikkat eksikliği
• Dürtüsellik

Aşırı Hareketlilik Belirtileri

Aşırı hareketlilik, çocuğun yaşına ve gelişim düzeyine kıyasla çok hareketli olması ve enerjisini atamaması olarak tanımlanabilir.
• Aşırı hareketlilik belirtileri gösteren çocuk, yerinde durmaktan, bir uğraşının olmamasından ya da oturmaktan pek hoşlanmayabilir.
• Aşırı koşturma, eşyalara ya da kapılara tırmanma gibi enerjisini atamadığını gösteren durumlar gözlemlenebilir.
• Hareketlilik düzeyi, dil becerilerinde de kendini gösterebilir. Bu farklılığa sahip bir çocukta hızlı konuşma, olayları anlatırken bağlantısız geçişler yapma ya da kelimelerin sonunu yutma gibi durumlar gözlemlenebilir.
• Enerjisini atamayacağı oyunlardan hoşlanmayabilir ya da sevdiği bir oyundan bile çabucak sıkılabilir.

Dikkat Eksikliği Belirtileri

Dikkat eksikliği, çocuğun dikkat süresinin ve yoğunluğunun, yaşından ya da gelişim düzeyinden beklenenden daha az olması durumu olarak tanımlanabilir. Bu belirtileri gösteren çocukların dikkat etmekte ya da algılamakta sorun yaşamadığı, aksine çok fazla uyarana aynı anda dikkat etmeye çalıştıkları ve odaklanmakta zorlandıkları belirtilmektedir.
• Bu farklılığa sahip çocukta belirli bir oyuna, ödeve ya da işe odaklanamama görülebilir. Özellikle dış uyaranların fazla olduğu ortamlarda, dikkat süresi daha da kısalabilir. Örneğin, kardeşleriyle paylaştığı bir odada ders çalışmak dikkat eksikliği olan çocuğunuz için zorlayıcı olabilir.
• Dikkat eksikliği olan bir çocuk, dikkat süresi yaşıtlarından daha kısa olduğu için, kendisine verilen bir işi tamamlamakta ya da ödevlerin sonunu getirmekte zorlanabilir.
• Okulda yeni bir konu öğrenmek, odasındaki eşyaları düzenlemek gibi organizasyon gerektiren, zor görevleri yapmaktan kaçınabilir.
• Sık sık eşyalarını kaybedebilir ya da ev ödevi gibi görevleri hatırlamakta güçlük çekebilir.
• Çevredeki birçok uyaran tarafından dikkati dağıtıldığı için sizinle ya da arkadaşlarıyla iletişim kurarken ilgisiz ve dinlemiyormuş gibi bir profil çizebilir.

Dürtüsellik Belirtileri

Dürtüsellik, çocuğun hem fiziksel olarak hem de istekleri söz konusu olduğunda kendini kontrol etmekte güçlük çekmesi olarak tanımlanabilir.
• Dürtüsellik belirtisi gösteren bir çocuk, istekleri söz konusu olduğunda sabırsız davranabilir ve hemen gerçekleşmesini talep edebilir.
• Kendisini kontrol etmekte zorluk çektiği için, sırasını beklemekte güçlük çekerek başkalarının konuşmasını sık sık kesebilir ya da etkinliklerde, oyunlarda araya girerek düzeni bozabilir.
• Ayrıca, kendisine sorulan soruları tam olarak dinlemeden cevaplama, verilen görevi tam olarak algılamayı beklemeden harekete geçme gibi acelecilikler gösterebilir.

Çocuklarda Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu Teşhisi Neden Önemlidir?

Dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğunun birden fazla belirtisini gösteren çocuklarda, fiziksel tehlikelerin yanı sıra okul başarısında ve ilerleyen yaşlarda sosyal yaşamda sorunlar yaşanmaması için teşhis ve yönlendirme önemli görülmektedir.
Öncelikle, hiperaktivite yaşayan çocuklarda düşünmeden hareket etme ve sonucunda yaralanmalar yaşanmaması için teşhis edilmesi ve uzmanlardan yardım alınması önemli olabilir. Örneğin, hareketliliğe ve dürtüselliğe bağlı olarak, çocuk, kaçan bir topun peşinden yola atlayabilir; eşyalara, duvarlara tırmanırken ya da koştururken düşebilir. Bu olumsuzlukların yaşanmaması için dikkat eksikliği ve hiperaktivite teşhisine önem vermenizi ve uzman desteği almanızı tavsiye ediyoruz.

Bu farklılığa sahip çocukların akademik yaşamlarında başarılı olabilmesi, başarısızlığa ve negatif geri dönüşlere bağlı olarak yetersizlik hissi oluşturmaması için de teşhis ve destek önemli olabilir. Dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu olan çocuklar, bilinçsiz öğretmenler tarafından başarısız olarak nitelendirilebilir ve öz güven sorunlarına itilebilir. Yukarıda da açıklamaya çalıştığımız gibi ödevleri unutma ya da sonunu getiremeden sıkılma, kendisine sorulan sorunun sonunu beklemeden cevap vererek yanlış yapma ve benzeri durumların, çocuğunuzun herhangi bir mental sıkıntısından değil de sahip olduğu DEHB farklılığı nedeniyle gerçekleşme olasılığı daha yüksektir. Farklılığı fark edilmeyen bir çocuğun, başarısız olarak nitelendirilmemesi ve ilerleyen yaşlarda yetersiz hissetmeye bağlı sorunlar geliştirmemesi için teşhis önemli olabilir.
Çocuğun dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğunun teşhis edilmesi ve uzman desteği alınması, sağlıklı bir sosyal yaşam kurabilmesi için de gerekli olabilir. Yukarıda da açıklamaya çalıştığımız gibi, DEHB sahibi olan bireyler, konuşmalardan veya oyunlardan çabuk sıkılma, karşısındakinin konuşmasına odaklanmakta zorluk çekme, sık sık insanların konuşmasını bölerek araya girme gibi davranışlarda bulunabilir ve sağlıklı bir sosyal yaşam kurmakta zorlanabilirler. Bu durum çocuklukta, arkadaşlarıyla oynamakta zorlanma, arkadaş edinme güçlüğü ya da oyunlarda tartışma gibi olumsuzluklarla kendini gösterebileceği için erken teşhisi ve destek alımını tavsiye ediyoruz.

Farklılığının teşhis edilmesi ve uzman desteği alınması kadar, sizin ve öğretmenlerinin desteğinin de çok önemli olduğunu unutmamanızı tavsiye ediyoruz. Ayrıca, çocuğunuzun bilinçsiz bireylerce yaramaz, tembel ve benzeri şekilde değerlendirilme ihtimali olsa dahi, davranışlarının sebebinin sahip olduğu genetik farklılık olduğunu, şefkat ve destek ile olumsuzlukların giderilebileceğini hatırlatmak isteriz.